અનંત અંબાણીના વન્યજીવ સંરક્ષણ પ્રોજેક્ટ માટે બ્રિટનમાં લોબિંગના પ્રયાસો, CITESના નિયમોના પાલન અંગે સવાલો અને વંતારા સાથે ઔપચારિક સંબંધ નહીં રાખવાની બ્રિટિશ અધિકારીઓની મંત્રીઓને સલાહ

અભિષેક પાંડેય: ગુજરાતના જામનગરમાં રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ દ્વારા સ્થાપિત વન્યજીવ બચાવ અને સંરક્ષણ કેન્દ્ર વંતારા (Vantara) હવે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે નવી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યું છે. બ્રિટનના માહિતી અધિકાર (Freedom of Information – FOI) કાયદા હેઠળ જાહેર થયેલા સરકારી દસ્તાવેજોમાં વંતારાને લઈને થયેલા લોબિંગના પ્રયાસો, રાજદ્વારી સંપર્કો અને નિયમનકારી ચિંતાઓની વિગતો સામે આવી છે. આ પ્રોજેક્ટની સ્થાપના અનંત અંબાણીએ કરી છે.

દસ્તાવેજો અનુસાર, બ્રિટિશ સરકારના વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ પોતાના મંત્રીઓ અને વહીવટી અધિકારીઓને વંતારા સાથે ઔપચારિક સંબંધ સ્થાપિત નહીં કરવાની અને તેના પરિસરની મુલાકાત ટાળવાની સલાહ આપી હતી. આ સલાહ એવા સમયે આપવામાં આવી હતી, જ્યારે બે લોબિંગ કંપનીઓ બ્રિટિશ સરકારના વિવિધ વિભાગો અને પર્યાવરણ અધિકારીઓ સુધી પહોંચીને વંતારા સાથે સંબંધો મજબૂત કરવાના પ્રયાસો કરી રહી હતી.

આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ માત્ર એક ખાનગી વન્યજીવ સંરક્ષણ કેન્દ્ર પૂરતો મર્યાદિત નથી. તેની સાથે લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓના આંતરરાષ્ટ્રીય હસ્તાંતરણ, વન્યજીવ વેપારના નિયમો અને વિવિધ દેશોની નિયમનકારી જવાબદારીઓ પણ જોડાયેલી છે. આ મામલાના કેન્દ્રમાં CITES (Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora) છે, જે લુપ્તપ્રાય વન્યજીવોના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારને નિયંત્રિત કરતી વૈશ્વિક સંધિ છે.

વંતારાના પક્ષમાં સક્રિય થઈ બે લોબિંગ કંપનીઓ

બ્રિટિશ સરકારના દસ્તાવેજોમાં બે લોબિંગ કંપનીઓની પ્રવૃત્તિઓનો ઉલ્લેખ છે. બંને કંપનીઓએ અલગ-અલગ માધ્યમથી બ્રિટિશ વહીવટી તંત્ર સુધી પહોંચવાનો અને વંતારા સાથે સરકારી સ્તરે સંબંધો વિકસાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.

અમેરિકા સ્થિત ચેકમેટ ગવર્નમેન્ટ રિલેશન્સ (Checkmate Government Relations) નામની લોબિંગ કંપનીએ બ્રિટનના CITES મેનેજમેન્ટ ઓથોરિટીનો સંપર્ક કર્યો હતો. કંપનીના પ્રતિનિધિઓએ પર્યાવરણ વિભાગના અધિકારીઓ સાથે ઉચ્ચસ્તરીય બેઠક પણ કરી હતી.

આ બેઠક દરમિયાન કંપનીએ એવી દલીલ રજૂ કરી હતી કે લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓના આંતરરાષ્ટ્રીય હસ્તાંતરણમાં કાયદાકીય પ્રક્રિયા અને નિયમોના પાલનની ચકાસણી કરવાની મુખ્ય જવાબદારી નિકાસ કરતા દેશની હોય છે. આ કિસ્સામાં બ્રિટન નિકાસ કરનાર દેશ હતો, જ્યારે ભારત આયાત કરનાર દેશ હતો.

બીજી તરફ, લંડન સ્થિત એટલાસ સ્ટ્રેટજી (Atlas Strategy) નામની કંપનીએ તત્કાલીન બ્રિટિશ પર્યાવરણ સચિવ અને જુનિયર પર્યાવરણ મંત્રીનો ઈ-મેઈલ મારફતે સંપર્ક કર્યો હતો. કંપનીનો પ્રયાસ વંતારા અને બ્રિટિશ સરકાર વચ્ચે વધુ સારા સંબંધો સ્થાપિત કરવાનો હતો. આ માટે લંડનમાં મંત્રીઓ સાથે બેઠક યોજવા ઉપરાંત તેમને ગુજરાતના જામનગર સ્થિત વંતારા સંકુલની મુલાકાત લેવાનું આમંત્રણ પણ આપવામાં આવ્યું હતું.

જોકે, આ પ્રયાસો વચ્ચે બ્રિટિશ અધિકારીઓએ પોતાના રાજકીય નેતૃત્વને અલગ જ સલાહ આપી હતી. અધિકારીઓનું માનવું હતું કે CITESની સ્ટેન્ડિંગ કમિટીના અધ્યક્ષ તરીકે બ્રિટને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પોતાની નિષ્પક્ષતા અને તટસ્થતા જાળવવી જરૂરી છે. આવી સ્થિતિમાં વંતારા સાથે ઔપચારિક સંબંધ સ્થાપિત કરવા અથવા તેના સંકુલની મુલાકાત લેવી યોગ્ય નહીં રહે.

આ દસ્તાવેજો એક તરફ વંતારા માટે સરકારી સ્તરે સંપર્ક અને સમર્થન મેળવવાના પ્રયાસો દર્શાવે છે, તો બીજી તરફ બ્રિટિશ વહીવટી તંત્ર આ પ્રકારના જોડાણના સંભવિત રાજદ્વારી અને સંસ્થાકીય પરિણામો અંગે કેટલું સાવચેત હતું તે પણ સ્પષ્ટ કરે છે.

27 બાજના આયાત પ્રસ્તાવ અને નાણાકીય વ્યવસ્થા અંગે સવાલો

આ સમગ્ર મામલાનો બીજો મહત્ત્વનો હિસ્સો એપ્રિલ 2026માં સામે આવ્યો હતો. આ સમયગાળા દરમિયાન વંતારા વતી બ્રિટનમાંથી 27 કેપ્ટિવ-બ્રેડ ફાલ્કન (બંદી પ્રજનન કેન્દ્રોમાં ઉછેરવામાં આવેલા બાજ) અને તેમની હાઇબ્રિડ પ્રજાતિઓની આયાત માટે અરજી કરવામાં આવી હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.

બ્રિટનની એનિમલ એન્ડ પ્લાન્ટ હેલ્થ એજન્સી (Animal and Plant Health Agency – APHA) દ્વારા આ પ્રસ્તાવિત હસ્તાંતરણની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. ધ ગાર્ડિયન અને મોંગાબેના અહેવાલો અનુસાર, આ પ્રક્રિયા દરમિયાન નિકાસકાર પક્ષને આશરે £50,000ની રકમ ‘દાન’ તરીકે આપવામાં આવી હોવાની નાણાકીય વ્યવસ્થા અંગે પણ સવાલો ઉઠ્યા હતા.

આ નાણાકીય વ્યવસ્થાને કારણે પ્રસ્તાવિત હસ્તાંતરણને કઈ શ્રેણીમાં ગણવું તે મુદ્દો મહત્ત્વનો બન્યો હતો. સવાલ એ હતો કે આ વ્યવહારને પ્રાણી સંગ્રહાલયો વચ્ચે સંરક્ષણના હેતુથી થતી સામાન્ય આપ-લે ગણવી કે પછી તેમાં રહેલા નાણાકીય પાસાંને કારણે વ્યાપારી વ્યવહાર તરીકે જોવો.

આ તફાવત આંતરરાષ્ટ્રીય વન્યજીવ વેપારના નિયમોની દૃષ્ટિએ મહત્ત્વ ધરાવે છે. કોઈ વ્યવહારનું સ્વરૂપ અને તેનો હેતુ નક્કી કરવામાં તેની સાથે જોડાયેલી નાણાકીય વ્યવસ્થા પણ પ્રાસંગિક બની શકે છે. તેથી કથિત દાનની આ વ્યવસ્થા પ્રસ્તાવિત આયાતની નિયમનકારી સમીક્ષાનો એક ભાગ બની હતી.

વંતારા મેનેજમેન્ટે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે તેણે કોઈ લોબિંગ કંપનીની નિમણૂક કરી નથી કે તેને કોઈ ચુકવણી કરી નથી. મેનેજમેન્ટે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે બ્રિટનમાંથી એક પણ બાજને ભારતમાં લાવવામાં આવ્યો નથી.

લોબિંગના પ્રયાસો અને બાજની આયાતનો પ્રસ્તાવ આ ઘટનાક્રમના બે અલગ પાસાં છે. જોકે, બંને બાબતો વંતારાની આંતરરાષ્ટ્રીય કામગીરી સાથે જોડાયેલી વહીવટી અને નિયમનકારી તપાસને સમજવા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

સંરક્ષણના દાવા અને આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમોની કસોટી

વંતારાએ પોતાને મોટા પાયે વન્યજીવ બચાવ, સારવાર અને પુનર્વસન માટે સમર્પિત કેન્દ્ર તરીકે સ્થાપિત કર્યું છે. આધુનિક પશુચિકિત્સા સુવિધાઓ, સારવારની વ્યવસ્થા અને વિવિધ પ્રજાતિઓના સંરક્ષણ માટેના પ્રયાસો તેની ઓળખનો મુખ્ય હિસ્સો છે.

પરંતુ કોઈ ખાનગી વન્યજીવ સંરક્ષણ સંસ્થાની આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્વસનીયતા માત્ર તેના માળખા કે આધુનિક સારવાર સુવિધાઓથી નક્કી થતી નથી. પ્રાણીઓ ક્યાંથી મેળવવામાં આવ્યા, તેમની પ્રાપ્તિ પાછળની પ્રક્રિયા શું હતી, એક દેશમાંથી બીજા દેશમાં તેમના હસ્તાંતરણની મંજૂરી કેવી રીતે મળી અને તેની સાથે કઈ નાણાકીય વ્યવસ્થા જોડાયેલી હતી, તે તમામ બાબતો પણ એટલી જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

CITES આવી જ આંતરરાષ્ટ્રીય જવાબદારી માટેનું માળખું પૂરું પાડે છે. તેનો મુખ્ય હેતુ લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારને નિયંત્રિત કરવાનો અને આવા વ્યવહારોને કારણે વન્યજીવોના અસ્તિત્વ સામે જોખમ ઊભું ન થાય તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

વંતારાના કિસ્સામાં બ્રિટિશ અધિકારીઓ દ્વારા વ્યક્ત કરવામાં આવેલી ચિંતાઓ ખાનગી વન્યજીવ સંરક્ષણ સંસ્થાઓની કામગીરીના નિયમનકારી પાસાંને વધુ મહત્ત્વપૂર્ણ બનાવે છે. અહીં સવાલ માત્ર એટલો નથી કે કોઈ પ્રાણીને એક દેશમાંથી બીજા દેશમાં લઈ જવાની મંજૂરી મળી શકે કે નહીં. તેની સાથે નાણાકીય વ્યવહારનું સ્વરૂપ, નિકાસકાર સંસ્થાઓની ભૂમિકા અને હસ્તાંતરણ પાછળના સંરક્ષણના હેતુની ચકાસણી પણ એટલી જ જરૂરી છે.

CITESના નિયમોનો અમલ કરાવતી સરકારો માટે આ તમામ પાસાં આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમન વ્યવસ્થાની વિશ્વસનીયતા જાળવવા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

જૂન 2027 સુધી વિદેશી વન્યજીવોની આયાત પર સ્વૈચ્છિક રોક

આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વધતી તપાસ અને વન્યજીવ સંરક્ષણ સાથે સંકળાયેલી સંસ્થાઓની ટીકાઓ વચ્ચે વંતારાએ જૂન 2027 સુધી વિદેશમાંથી વન્યજીવોની આયાત પર સ્વૈચ્છિક રોક (Moratorium) જાહેર કરી છે.

આ જાહેરાત એવા સમયે થઈ છે, જ્યારે વંતારાની આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્વસનીયતા અને તેની કામગીરીની પારદર્શિતા અંગે ચર્ચા વધી રહી છે. આ નિર્ણયથી વિદેશી વન્યજીવોની નવી ખરીદી અથવા આયાત પર અસ્થાયી વિરામ લાગશે. જોકે, પ્રાણીઓના સ્ત્રોત, આયાતની પ્રક્રિયા અને સંસ્થાકીય જવાબદારી અંગેના સવાલો યથાવત્ છે.

આ નિર્ણય કેટલો અસરકારક સાબિત થાય છે તે વન્યજીવોની પ્રાપ્તિ અને આયાતની પ્રક્રિયામાં કેટલી પારદર્શિતા જળવાય છે તથા સંસ્થા પોતાની આંતરરાષ્ટ્રીય કામગીરી અંગેના સવાલોના કેટલા સ્પષ્ટ જવાબ આપે છે તેના પર નિર્ભર રહેશે.

બ્રિટિશ દસ્તાવેજો આ સમગ્ર ઘટનાક્રમનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ વહીવટી અને રાજદ્વારી પાસું ઉજાગર કરે છે. એક તરફ લોબિંગ કંપનીઓ વંતારા માટે બ્રિટિશ સરકારના ઉચ્ચ સ્તરે સંપર્ક અને સંબંધો સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહી હતી, તો બીજી તરફ બ્રિટિશ અધિકારીઓએ CITESની આંતરરાષ્ટ્રીય જવાબદારી અને નિષ્પક્ષતાનો હવાલો આપીને મંત્રીઓને ઔપચારિક જોડાણથી દૂર રહેવાની સલાહ આપી હતી. આ ઉપરાંત, 27 બાજના પ્રસ્તાવિત હસ્તાંતરણ અને તેની સાથે જોડાયેલી કથિત નાણાકીય વ્યવસ્થાએ સંરક્ષણના હેતુથી થતી આપ-લે અને વ્યાપારી વ્યવહાર વચ્ચેના તફાવત અંગે સવાલો ઊભા કર્યા હતા.

વંતારા માટે હવે પડકાર માત્ર એક મોટા વન્યજીવ બચાવ અને સંરક્ષણ કેન્દ્ર તરીકે વૈશ્વિક ઓળખ સ્થાપિત કરવાનો નથી. તેની આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્વસનીયતા પ્રાણીઓના સ્ત્રોત, નાણાકીય વ્યવહારોની પારદર્શિતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમોનું પાલન કરવાની તેની પ્રક્રિયા પર પણ નિર્ભર રહેશે.

સંદર્ભ: બ્રિટનના માહિતી અધિકાર (FOI) કાયદા હેઠળ મેળવેલા સરકારી દસ્તાવેજોના આધારે ધ ગાર્ડિયન (The Guardian) અને મોંગાબે (Mongabay) દ્વારા પ્રકાશિત અહેવાલ.

Read in English : Vantara Under British Scrutiny: Lobbying and Diplomacy