ગ્લોબલ હંગર ઇન્ડેક્સ 2026માં ભારતનો 24.1નો સ્કોર અને 122 દેશોમાં 100મો ક્રમ આર્થિક વિકાસ અને માનવવિકાસ વચ્ચેના અંતરને ઉજાગર કરે છે. મોટા પાયે અનાજનું ઉત્પાદન અને વ્યાપક જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થા હોવા છતાં બાળકોમાં કુપોષણ ગંભીર પડકાર છે. સવાલ માત્ર એટલો નથી કે ભારત પૂરતું અનાજ પેદા કરે છે કે નહીં, પરંતુ એ પણ છે કે આ ક્ષમતાનો લાભ દરેક નાગરિકના પોષણ અને સ્વાસ્થ્ય સુધી કેમ પહોંચી શક્યો નથી.

કોઈ પણ દેશની પ્રગતિનું મૂલ્યાંકન માત્ર તેની અર્થવ્યવસ્થાના કદ, ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન કે વૈશ્વિક પ્રભાવના આધારે કરી શકાય નહીં. વિકાસની વાસ્તવિક કસોટી એ પણ છે કે નાગરિકોને પૂરતો અને પૌષ્ટિક ખોરાક, ગુણવત્તાયુક્ત આરોગ્યસેવાઓ તથા સન્માનજનક જીવન માટેની પાયાની સુવિધાઓ કેટલી ઉપલબ્ધ છે. ભારતની આર્થિક મહત્ત્વાકાંક્ષાઓ વચ્ચે ગ્લોબલ હંગર ઇન્ડેક્સ એક મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઊભો કરે છે: આર્થિક વિકાસનો લાભ સમાજના સૌથી નબળા વર્ગો સુધી કેટલી અસરકારક રીતે પહોંચી રહ્યો છે?

ભૂખનો અર્થ માત્ર ખોરાકની અછત નથી

ગ્લોબલ હંગર ઇન્ડેક્સ (GHI) શૂન્યથી 100ના માપદંડ પર તૈયાર થાય છે. ઓછો સ્કોર વધુ સારી સ્થિતિ દર્શાવે છે, જ્યારે ઊંચો સ્કોર ભૂખની વધુ ગંભીર સ્થિતિ સૂચવે છે. આ ઇન્ડેક્સમાં 20થી 34.9 વચ્ચેનો સ્કોર ગંભીર શ્રેણીમાં આવે છે. ભારતનો 24.1નો સ્કોર આ જ શ્રેણીમાં છે.

આ ઇન્ડેક્સ ચાર સૂચકો પર આધારિત છે: વસ્તીમાં અલ્પપોષણ, પાંચ વર્ષથી ઓછી ઉંમરનાં બાળકોમાં વામનતા, બાળકોમાં દુર્બળતા અને પાંચ વર્ષથી ઓછી ઉંમરનાં બાળકોનો મૃત્યુદર. અલ્પપોષણ દર્શાવે છે કે વસ્તીના કેટલા હિસ્સાને પૂરતી કેલરી મળતી નથી. વામનતા લાંબા સમયથી ચાલતી પોષણની અછત સૂચવે છે, જ્યારે દુર્બળતા તીવ્ર કુપોષણનું સૂચક છે. બાળમૃત્યુદર પોષણ સહિત આરોગ્ય અને જીવનપરિસ્થિતિઓ સાથે સંકળાયેલા જોખમોનો સંકેત આપે છે.

2026ના ઇન્ડેક્સ મુજબ, ભારતમાં પાંચ વર્ષથી ઓછી ઉંમરનાં 29.3 ટકા બાળકો વામનતાથી અને 19 ટકા બાળકો દુર્બળતાથી પીડાય છે. દેશની વસ્તીમાં અલ્પપોષણનો અંદાજિત દર 9.8 ટકા છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે ખોરાકની ઉપલબ્ધતા અને સ્વસ્થ શારીરિક વિકાસ માટે જરૂરી પોષણ વચ્ચે હજુ નોંધપાત્ર અંતર છે.

જોકે, આ ઇન્ડેક્સને દેશની સમગ્ર વસ્તીમાં ભૂખમરાની સ્થિતિનું સંપૂર્ણ ચિત્ર માનવું યોગ્ય નથી. તે ચોક્કસ પોષણસૂચકોના આધારે દેશો વચ્ચે સરખામણી કરવાની તક આપે છે અને સમસ્યાની ગંભીરતા તરફ ધ્યાન દોરે છે.

અનાજની ઉપલબ્ધતા એટલે પોષણની ખાતરી નહીં

ભારતે કૃષિ ઉત્પાદન, અનાજની ખરીદી, સંગ્રહ અને જાહેર વિતરણ પ્રણાલી દ્વારા ખાદ્ય સુરક્ષાનું વ્યાપક માળખું ઊભું કર્યું છે. રાષ્ટ્રીય ખાદ્ય સુરક્ષા કાયદા અને મફત અનાજ વિતરણ જેવી યોજનાઓએ કરોડો લોકોને ખાદ્ય સહાય પૂરી પાડવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. તેમ છતાં, કુપોષણનો પડકાર યથાવત્ છે.

આ વિરોધાભાસને સમજવા માટે ખાદ્ય સુરક્ષા અને પોષણ સુરક્ષા વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. અનાજની પૂરતી ઉપલબ્ધતા આવશ્યક છે, પરંતુ સંતુલિત આહાર માટે પ્રોટીન, ચરબી, વિટામિન્સ અને ખનિજતત્ત્વો પણ જરૂરી છે. આર્થિક રીતે નબળા પરિવારોને સરકારી વ્યવસ્થા મારફતે અનાજ મળી શકે છે, પરંતુ દાળ, દૂધ, ફળ અને શાકભાજી નિયમિત રીતે ખરીદવાની તેમની ક્ષમતા મર્યાદિત હોઈ શકે છે. પરિણામે, પેટ ભરવા માટે પૂરતો ખોરાક મળવા છતાં પોષણની જરૂરિયાતો અધૂરી રહી શકે છે.

પોષણ માત્ર ખોરાક પર આધારિત નથી. સ્વચ્છ પીવાનું પાણી, સ્વચ્છતા, આરોગ્યસેવાઓ અને માતાના સ્વાસ્થ્યની સ્થિતિ પણ બાળકના વિકાસને અસર કરે છે. વારંવાર થતા ચેપ, ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન અપૂરતું પોષણ અને બાળપણના શરૂઆતના વર્ષોમાં યોગ્ય સંભાળનો અભાવ શારીરિક વિકાસને અવરોધી શકે છે.

તેથી ભારતનો પડકાર માત્ર પૂરતું અનાજ પેદા કરવાનો નથી, પરંતુ ખોરાકની ઉપલબ્ધતાને સંતુલિત પોષણ અને સારા સ્વાસ્થ્યમાં પરિવર્તિત કરવાનો છે.

બાળ કુપોષણ અને ભવિષ્યની માનવ મૂડી

બાળકોમાં કુપોષણની અસર તેમના બાળપણ પૂરતી મર્યાદિત રહેતી નથી. જીવનનાં શરૂઆતનાં વર્ષોમાં પૂરતું પોષણ ન મળવાથી શારીરિક વિકાસ અને જ્ઞાનાત્મક ક્ષમતાઓ પર અસર પડી શકે છે. તેની અસર શિક્ષણ, સ્વાસ્થ્ય અને ભવિષ્યની ઉત્પાદકતા પર પણ પડી શકે છે.

ભારતની વિશાળ યુવા વસ્તીને ઘણી વખત તેની આર્થિક શક્તિ તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. પરંતુ યુવા વસ્તીનો આર્થિક લાભ આપમેળે મળતો નથી. તેના માટે સ્વસ્થ, શિક્ષિત અને કુશળ નાગરિકો જરૂરી છે. જો બાળકોનો નોંધપાત્ર હિસ્સો કુપોષણનો સામનો કરતો હોય, તો ભવિષ્યની કાર્યશક્તિની ક્ષમતા પણ પ્રભાવિત થઈ શકે છે.

આથી બાળ પોષણ પાછળ થતું રોકાણ માત્ર કલ્યાણકારી ખર્ચ નથી, પરંતુ લાંબા ગાળાના આર્થિક અને સામાજિક વિકાસનો પાયો છે. માનવ મૂડી મજબૂત બનાવ્યા વિના આર્થિક મહત્ત્વાકાંક્ષાઓને ટકાઉ સફળતામાં ફેરવવી મુશ્કેલ છે.

આર્થિક વૃદ્ધિ અને સામાજિક અસમાનતા

અર્થવ્યવસ્થાનું વિસ્તરણ સમાજના દરેક વર્ગના જીવનધોરણમાં સમાન સુધારો લાવે જ એવું નથી. આર્થિક વૃદ્ધિનો લાભ કેવી રીતે વહેંચાય છે તે રોજગારની ગુણવત્તા, આવક, સામાજિક સુરક્ષા અને જાહેર સેવાઓ સુધીની પહોંચ પર આધારિત છે.

ઓછી આવક ધરાવતા પરિવારો માટે પૂરતો ખોરાક મેળવવાની સાથે તેની ગુણવત્તા જાળવવી પણ મુશ્કેલ બની શકે છે. અનિશ્ચિત રોજગાર, વધતો જીવનનિર્વાહ ખર્ચ અને મર્યાદિત આવકને કારણે પૌષ્ટિક આહાર તેમની પહોંચની બહાર રહી શકે છે. ખાસ કરીને મહિલાઓ અને બાળકોની પોષણસંબંધિત જરૂરિયાતો પૂરતી રીતે પૂરી ન થવાથી જોખમ વધી શકે છે.

આથી ભૂખને માત્ર વ્યક્તિગત કે પારિવારિક સમસ્યા તરીકે જોવી અધૂરી સમજ છે. તે આર્થિક તકો, સામાજિક અસમાનતા અને જાહેર સંસ્થાઓની કાર્યક્ષમતા સાથે પણ જોડાયેલી છે.

સકલ ઘરેલુ ઉત્પાદન (GDP) અર્થવ્યવસ્થાના કદ અને વૃદ્ધિનો સંકેત આપે છે, જ્યારે પોષણસૂચકો એ સમજવામાં મદદ કરે છે કે આર્થિક વિકાસની સાથે લોકોના જીવનમાં કેટલો સુધારો થયો છે. આ બંને માપદંડો એકબીજાના વિકલ્પ નથી. તેમનું સંયુક્ત મૂલ્યાંકન જ વિકાસની વધુ વ્યાપક સમજ આપી શકે છે.

સરકારી યોજનાઓ: લાભાર્થીઓની સંખ્યાથી આગળ પરિણામોની જવાબદારી

ભારતમાં જાહેર વિતરણ પ્રણાલી, આંગણવાડી સેવાઓ, પોષણ અભિયાન અને માતા-બાળ આરોગ્ય કાર્યક્રમો પોષણ સુધારવા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. જોકે, તેમની સફળતાનું મૂલ્યાંકન માત્ર બજેટ, નોંધાયેલા લાભાર્થીઓ કે વિતરિત અનાજના જથ્થાના આધારે ન થવું જોઈએ.

મહત્ત્વના પ્રશ્નો એ છે કે બાળકોના પોષણમાં કેટલો સુધારો થયો છે, સગર્ભા મહિલાઓને સમયસર આરોગ્યસેવાઓ મળે છે કે નહીં અને ગંભીર કુપોષણ ધરાવતાં બાળકોની ઓળખ તથા સારવાર કેટલી અસરકારક છે.

આ માટે વિશ્વસનીય સ્થાનિક આંકડા, નિયમિત દેખરેખ અને સ્વતંત્ર મૂલ્યાંકન જરૂરી છે. રાષ્ટ્રીય સરેરાશ રાજ્યો અને જિલ્લાઓ વચ્ચેના તફાવતોને છુપાવી શકે છે. તેથી સંસાધનોની ફાળવણી સ્થાનિક જરૂરિયાતો અને કુપોષણની ગંભીરતાને અનુરૂપ થવી જોઈએ.

અનાજ વિતરણને માતૃ આરોગ્ય, યોગ્ય શિશુ આહાર, પ્રાથમિક આરોગ્યસેવાઓ, સ્વચ્છતા અને પૌષ્ટિક ખોરાકની પોષાય તેવી ઉપલબ્ધતા સાથે જોડવું જરૂરી છે. અન્યથા, ખોરાકની ઉપલબ્ધતામાં સુધારો થવા છતાં પોષણના પરિણામોમાં અપેક્ષિત સુધારો ન પણ થાય.

ભારત અને ચીન: રેન્કિંગથી આગળની સરખામણી

ગ્લોબલ હંગર ઇન્ડેક્સમાં ભારત અને ચીન વચ્ચેનો તફાવત નોંધપાત્ર છે. ચીનનો સ્કોર પાંચથી ઓછો છે, જ્યારે ભારતનો સ્કોર 24.1 છે. જોકે, આ તફાવતને કોઈ એક નીતિ કે રાજકીય નિર્ણયનું પરિણામ ગણવું યોગ્ય નહીં બને. બંને દેશોની આર્થિક રચના, વહીવટી વ્યવસ્થા અને વિકાસયાત્રા અલગ રહી છે.

આ સરખામણીનો વધુ ઉપયોગી હેતુ એ સમજવાનો છે કે પોષણના સારા પરિણામો માટે કઈ નીતિઓ અને સંસ્થાકીય વ્યવસ્થાઓ અસરકારક રહી છે. જાહેર આરોગ્ય, માતા-બાળ સંભાળ, ખાદ્ય વિતરણ, સ્વચ્છતા અને સામાજિક સુરક્ષાના ક્ષેત્રોમાં તુલનાત્મક અભ્યાસ ભારત માટે ઉપયોગી બની શકે છે.

સાથે જ, કોઈ એક ઇન્ડેક્સના આધારે દેશના સમગ્ર વિકાસમૉડલનું મૂલ્યાંકન થઈ શકે નહીં. ગ્લોબલ હંગર ઇન્ડેક્સ ભૂખ અને કુપોષણના ચોક્કસ સૂચકો પર કેન્દ્રિત છે. તે વિકાસના દરેક આર્થિક અને સામાજિક પાસાને માપતો નથી.

ઇન્ડેક્સની મર્યાદાઓને ધ્યાનમાં રાખીને તેના તારણોને રાષ્ટ્રીય પોષણ સર્વેક્ષણો, આરોગ્યના આંકડા અને અન્ય વિશ્વસનીય અભ્યાસો સાથે તપાસવા જોઈએ. આંકડાઓ સાથે અસંમતિ હોય તો તેનો જવાબ તથ્યો અને પદ્ધતિના આધારે આપવો જોઈએ, રાજકીય અનુકૂળતાના આધારે નહીં.

વિકાસની વાસ્તવિક કસોટી

ગ્લોબલ હંગર ઇન્ડેક્સ 2026માં ભારતનો 100મો ક્રમ અને 24.1નો સ્કોર એક મૂળભૂત પ્રશ્ન ઊભો કરે છે: શું દેશની આર્થિક પ્રગતિની સાથે નાગરિકોના પોષણ અને સ્વાસ્થ્યમાં પણ અનુરૂપ સુધારો થઈ રહ્યો છે?

ભારતની ખાદ્ય સુરક્ષા વ્યવસ્થા અને કલ્યાણકારી યોજનાઓનાં યોગદાનને સ્વીકારવા છતાં એ હકીકતને અવગણી શકાય નહીં કે બાળ કુપોષણ ગંભીર પડકાર છે. તેનો ઉકેલ માત્ર વધુ અનાજ વિતરણમાં નથી. પૌષ્ટિક ખોરાકની આર્થિક પહોંચ વધારવી, માતા-બાળ આરોગ્યસેવાઓ મજબૂત કરવી, સ્વચ્છતામાં સુધારો લાવવો અને જાહેર યોજનાઓનાં વાસ્તવિક પરિણામોની જવાબદારી નક્કી કરવી એટલું જ જરૂરી છે.

આર્થિક શક્તિ કોઈ રાષ્ટ્રની ક્ષમતા અને મહત્ત્વાકાંક્ષાઓ દર્શાવે છે, જ્યારે માનવવિકાસ એ ક્ષમતાનો લાભ લોકો સુધી કેટલો પહોંચ્યો છે તે સ્પષ્ટ કરે છે.

ભારત આર્થિક મહાસત્તા બનવાની દિશામાં કેટલું આગળ વધ્યું છે તે મહત્ત્વનું છે, પરંતુ તેની પ્રગતિની વાસ્તવિક સફળતા એમાં પણ છે કે કેટલાં નાગરિકો ભૂખ અને કુપોષણમાંથી મુક્ત થઈ સ્વસ્થ, સુરક્ષિત અને સન્માનજનક જીવન જીવી શકે છે.

અભિષેક પાંડેય
સંપાદક, ગુજરાત એક્સક્લૂઝિવ