એપસ્ટીન સાથેના સંબંધોને લઈને હરદીપ સિંહ પુરી પર સવાલો, તસવીરોએ વધારી મુશ્કેલી; મોદી સરકારની જવાબદારીની પણ કસોટી

અગાઉ પ્રતિનિધિમંડળના ભાગરૂપે મુલાકાતનો ઉલ્લેખ, હવે તસવીરમાં દેખાતી બેઠક યાદ ન હોવાનું નિવેદન. ઈમેઇલ અને દસ્તાવેજો વચ્ચે પુરીના ખુલાસાઓની વિશ્વસનીયતા પર સવાલો, મંત્રીપદની નૈતિક જવાબદારી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં

નવી દિલ્હી. જાહેર જીવનમાં જવાબદારીની કસોટી માત્ર એ વાતથી થતી નથી કે કોઈ વ્યક્તિ સામે ગુનો સાબિત થયો છે કે નહીં. તેની કસોટી એ વાતથી પણ થાય છે કે સત્તાના હોદ્દા પર બેઠેલી વ્યક્તિ અસહજ સવાલોનો સામનો કેટલી પારદર્શિતા, સાતત્ય અને તથ્યનિષ્ઠા સાથે કરે છે. કેન્દ્રીય પેટ્રોલિયમ મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરી અને અમેરિકાના દોષિત યૌન અપરાધી જેફ્રી એપસ્ટીન વચ્ચેના સંપર્કોને લઈને સામે આવેલી તસવીરો અને ઈમેઇલોએ આ જ જવાબદારીને ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવી છે.

અમેરિકાના ન્યાય વિભાગ દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલી એપસ્ટીન ફાઇલ્સમાં સામેલ એક તસવીરમાં પુરી અને એપસ્ટીન ટેબલની સામસામે બેઠેલા દેખાય છે. તસવીરના ફ્રેમમાં અન્ય કોઈ વ્યક્તિ નજરે પડતી નથી. એક મીડિયા સંસ્થાના અહેવાલ અનુસાર, સંબંધિત ડેટાસેટમાં આ બેઠકની ઓછામાં ઓછી દસ લગભગ સમાન તસવીરો છે, જેમાં માત્ર કેમેરાના ખૂણામાં થોડો ફેરફાર છે.

આ તસવીરોએ પુરીના અગાઉના નિવેદનો અને તેમના કાર્યાલય દ્વારા આપવામાં આવેલા તાજેતરના ખુલાસા અંગે ફરી સવાલો ઊભા કર્યા છે. અહીં મૂળ મુદ્દો માત્ર એટલો નથી કે પુરી એપસ્ટીનને મળ્યા હતા કે નહીં. પુરી પોતે અગાઉ ત્રણથી ચાર મુલાકાતોની વાત સ્વીકારી ચૂક્યા છે. વધુ મહત્ત્વનો સવાલ એ છે કે આ મુલાકાતોનો હેતુ અને સંદર્ભ શું હતો તથા તેમના વિશે જાહેર કરવામાં આવેલી માહિતી સંપૂર્ણ અને વિશ્વસનીય છે કે નહીં.

કોઈ વિવાદાસ્પદ વ્યક્તિ સાથે મુલાકાત થઈ હોવી એ પોતે ગુનામાં સંડોવણીનો પુરાવો નથી. પરંતુ ગુનામાં સંડોવણી સાબિત ન થઈ હોવાને આધાર બનાવીને જાહેર હિત સાથે જોડાયેલા સવાલોને ટાળી પણ શકાય નહીં.

પ્રતિનિધિમંડળની મુલાકાતથી તસવીરમાં દેખાતી બેઠક સુધી

11 ફેબ્રુઆરીએ યોજાયેલી પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં પુરીએ જણાવ્યું હતું કે તેમણે કેટલાક વર્ષોના સમયગાળામાં એપસ્ટીન સાથે ત્રણ અથવા વધુમાં વધુ ચાર વખત મુલાકાત કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે ઇન્ટરનેશનલ પીસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (IPI) સાથે જોડાયા બાદ તેમના તત્કાલીન બોસ અને નોર્વેના વરિષ્ઠ રાજદ્વારી તેર્જે રોડ-લાર્સન મારફતે તેમનો એપસ્ટીન સાથે પરિચય થયો હતો.

પુરીએ પોતાની પ્રથમ મુલાકાતને IPIના પ્રતિનિધિમંડળના સંદર્ભમાં રજૂ કરી હતી. જોકે, તસવીરો સામે આવ્યા બાદ તેમના કાર્યાલયે જણાવ્યું કે મંત્રીને યાદ નથી કે આ તસવીરો કઈ મુલાકાતની છે અથવા તસવીરો લેવાઈ તે પહેલાં કે પછી અન્ય કોઈ વ્યક્તિ હાજર હતી કે નહીં. કાર્યાલયે એવો પણ ખુલાસો કર્યો કે પુરીએ ક્યારેય એવો દાવો કર્યો નહોતો કે તેઓ એપસ્ટીનને એકલા મળ્યા જ નથી.

આ નિવેદનોને તથ્યોના સંદર્ભમાં સમજવા જરૂરી છે. તસવીરમાં અન્ય કોઈ વ્યક્તિ દેખાતી નથી એના આધારે સમગ્ર બેઠકમાં માત્ર બે જ વ્યક્તિઓ હાજર હતી એવું સાબિત થતું નથી. એ જ રીતે, કોઈ ચોક્કસ બેઠકની વિગતો યાદ ન હોવી એ પોતે કોઈ ગેરરીતિનો પુરાવો નથી.

પરંતુ સવાલ એ છે કે જ્યારે કોઈ કેન્દ્રીય મંત્રીના એક દોષિત યૌન અપરાધી સાથેના સંપર્કો તસવીરો અને ઈમેઇલ જેવા દસ્તાવેજોમાં નોંધાયેલા હોય, ત્યારે માત્ર એ મુલાકાતોને વ્યાવસાયિક ગણાવી દેવી પૂરતી સ્પષ્ટતા બની શકે ખરી?

જો આ મુલાકાતો સંપૂર્ણપણે વ્યાવસાયિક હતી, તો તેમની પાછળનો હેતુ, તેમાં સામેલ વ્યક્તિઓ અને ચર્ચાના વિષયો વિશે ઉપલબ્ધ દસ્તાવેજોના આધારે વિગતવાર ખુલાસો કરવો એ સવાલો દૂર કરવાનો સૌથી વિશ્વસનીય માર્ગ બની શકે છે.

ઈમેઇલમાં રોકાણથી લઈને વિઝાની વિનંતી સુધીના સંદર્ભ

તસવીરો ઉપરાંત, પુરી અને એપસ્ટીન વચ્ચેના ઈમેઇલ સંવાદ પણ આ સંબંધનો સમયગાળો અને સંદર્ભ સમજવા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે. એક મીડિયા સંસ્થાના 1 ફેબ્રુઆરીના અહેવાલ અનુસાર, બંને વચ્ચે જૂન 2014થી જૂન 2017 સુધી ઈમેઇલ વ્યવહાર થયો હતો. દસ્તાવેજોમાં ન્યૂયોર્કમાં એપસ્ટીનના નિવાસસ્થાને ત્રણ મુલાકાતોનું આયોજન થયાનો ઉલ્લેખ છે. આ મુલાકાતો 4 ફેબ્રુઆરી 2015, 6 જાન્યુઆરી 2016 અને 19 મે 2017 માટે નક્કી કરવામાં આવી હતી.

ઈમેઇલમાં ભારતની ઇન્ટરનેટ અર્થવ્યવસ્થા અને આંતરરાષ્ટ્રીય રોકાણની સંભાવનાઓ અંગે પણ ચર્ચા જોવા મળે છે. સપ્ટેમ્બર 2014માં એપસ્ટીને પુરીનો પરિચય લિંક્ડઇનના સહસ્થાપક રીડ હોફમેન સાથે કરાવ્યો હતો. ત્યારબાદ પુરીએ ભારતની ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થા, ડિજિટલ ઇન્ડિયા પહેલ અને ટેક્નોલોજી ક્ષેત્રે રોકાણની તકો અંગે સંવાદ કર્યો હતો.

પુરીના કાર્યાલયનું કહેવું છે કે આ સંપર્કોનો હેતુ ભારતની આર્થિક અને ટેક્નોલોજીકલ સંભાવનાઓ તરફ આંતરરાષ્ટ્રીય રોકાણકારોનું ધ્યાન દોરવાનો હતો. કાર્યાલયે તસવીરોને વ્યાવસાયિક બેઠક સાથે સુસંગત ગણાવી છે.

પરંતુ ઈમેઇલ સંવાદમાં અન્ય બાબતોનો પણ ઉલ્લેખ છે.

ઓક્ટોબર 2014માં એપસ્ટીને પોતાના એક સહાયક માટે ભારતીય વિઝાની વ્યવસ્થા કરવામાં મદદ માગી હતી. આ સહાયક ભારતના એક લગ્નપ્રસંગમાં હાજરી આપવા માગતો હતો. પુરીએ આ વિનંતી પૂર્વ ભારતીય રાજદ્વારી પ્રમોદ બજાજને મોકલીને તેને પ્રાથમિકતાના ધોરણે હાથ ધરવા જણાવ્યું હતું.

ડિસેમ્બર 2014ના એક ઈમેઇલમાં પુરીએ એપસ્ટીનને તેના ‘એક્ઝોટિક આઇલેન્ડ’ પરથી પાછા ફર્યા બાદ સંપર્ક કરવા જણાવ્યું હતું. તેમણે વાતચીત કરવા અને ભારતમાં રસ પેદા થાય તે માટે પુસ્તકો આપવાની ઇચ્છા પણ વ્યક્ત કરી હતી. ત્યારબાદના સંદેશમાં તેમણે એપસ્ટીનને પાછા ફર્યા પછી સંપર્ક કરવા કહ્યું હતું અને તેની મોજમસ્તી અંગે હળવી ટિપ્પણી કરી હતી.

આ સંવાદો પોતે કોઈ ગુનાહિત પ્રવૃત્તિ કે ગેરરીતિ સાબિત કરતા નથી. પરંતુ તેઓ બંને વચ્ચેના સંપર્કોની અવધિ અને સ્વરૂપ અંગે વધારાનો સંદર્ભ પૂરો પાડે છે. તેથી આ સમગ્ર સંબંધને માત્ર વ્યાવસાયિક ગણાવી દેવાને બદલે ઉપલબ્ધ દસ્તાવેજો અને સંવાદોના આધારે તેની સ્પષ્ટતા કરવી જરૂરી બને છે.

એપસ્ટીન વિવાદ પછી વિદેશમાં હોદ્દા ગુમાવનારા પ્રભાવશાળી લોકો

એપસ્ટીન સાથેના સંપર્કો અંગે થયેલા ખુલાસાઓએ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે રાજકારણ, વ્યવસાય અને જાહેર સંસ્થાઓ સાથે જોડાયેલી અનેક પ્રભાવશાળી વ્યક્તિઓની વિશ્વસનીયતા સામે સવાલો ઊભા કર્યા છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં વિવાદને પગલે હોદ્દા પરથી હટાવવાની અથવા રાજીનામું આપવાની સ્થિતિ ઊભી થઈ હતી. જોકે, દરેક કેસના તથ્યો અને કાનૂની સંજોગો અલગ હતા.

બ્રિટનના પૂર્વ મંત્રી અને અમેરિકામાં બ્રિટિશ રાજદૂત રહી ચૂકેલા પીટર મેન્ડેલસનને એપસ્ટીન સાથેના સંબંધો અને સંબંધિત ઈમેઇલ સામે આવ્યા બાદ રાજદૂતપદેથી દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. ફેબ્રુઆરી 2026માં તેમણે લેબર પાર્ટી અને હાઉસ ઑફ લોર્ડ્સનું સભ્યપદ પણ છોડ્યું હતું. તેમના કેસમાં સરકારી માહિતીના કથિત આદાનપ્રદાન અંગે પણ સવાલો ઊભા થયા હતા. તેથી તેમનો કેસ માત્ર મુલાકાતો પૂરતો મર્યાદિત નહોતો.

બ્રિટિશ શાહી પરિવારના પૂર્વ સભ્ય એન્ડ્ર્યૂ માઉન્ટબેટન-વિન્ડસર, જેમને અગાઉ પ્રિન્સ એન્ડ્ર્યૂ તરીકે ઓળખવામાં આવતા હતા, તેમના એપસ્ટીન સાથેના સંબંધોને લઈને લાંબા સમયથી ચર્ચામાં રહ્યા છે. 2025માં તેમના શાહી અને સૈન્ય સન્માન દૂર કરવાની જાહેરાત થઈ હતી. ફેબ્રુઆરી 2026માં જાહેર હોદ્દા પર કથિત ગેરવર્તણૂક સંબંધિત તપાસના સંદર્ભમાં તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. આ અલગ કાનૂની મામલો છે અને તેને પુરીના કેસની સમકક્ષ ગણી શકાય નહીં.

અમેરિકામાં એપોલો ગ્લોબલ મેનેજમેન્ટના સહસ્થાપક લિયોન બ્લેકે એપસ્ટીનને કરવામાં આવેલી મોટી ચૂકવણીઓની તપાસ અને તેનાથી ઊભા થયેલા વિવાદ વચ્ચે 2021માં કંપનીના ચેરમેન અને મુખ્ય કાર્યકારી અધિકારીપદેથી રાજીનામું આપ્યું હતું. બ્લેકે એપસ્ટીનની ગુનાહિત પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ હોવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.

આ ઉદાહરણોનો અર્થ એવો નથી કે એપસ્ટીનને મળેલી દરેક વ્યક્તિ દોષિત છે અથવા દરેકે રાજીનામું આપવું જોઈએ. પરંતુ તે દર્શાવે છે કે પ્રભાવશાળી વ્યક્તિઓના સંબંધો અંગે સવાલો ઊભા થાય ત્યારે તેમની વ્યક્તિગત પ્રતિષ્ઠા ઉપરાંત સંસ્થાકીય વિશ્વસનીયતા અને જવાબદારી પણ ચર્ચાનો વિષય બની શકે છે.

અહીં મહત્ત્વનો પ્રશ્ન એ નથી કે પુરીના સંજોગો આ વ્યક્તિઓ જેવા જ છે. તેઓ સમાન નથી. સવાલ એ છે કે ભારતમાં સત્તાના ઉચ્ચ હોદ્દા પર બેઠેલા લોકો માટે પારદર્શિતા અને જવાબદારીના માપદંડ કેટલા મજબૂત છે અને આવા વિવાદોમાં સરકાર તેમને કેટલી ગંભીરતાથી લાગુ કરે છે.

મોદી સરકાર સામે પણ જવાબદારીની કસોટી

પુરી માત્ર ખાનગી વ્યક્તિ નથી. તેઓ ભારત સરકારના વરિષ્ઠ મંત્રી છે અને દેશના મહત્ત્વપૂર્ણ પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયની જવાબદારી સંભાળે છે. તેથી તેમની જવાબદારી માત્ર પોતાની વ્યક્તિગત પ્રતિષ્ઠાનો બચાવ કરવા પૂરતી મર્યાદિત નથી. તેમાં જાહેર વિશ્વાસ અને મંત્રીપદની વિશ્વસનીયતા જાળવવાની જવાબદારી પણ સામેલ છે.

તસવીરો કે ઈમેઇલના આધારે પુરીને કોઈ ગુનામાં સંડોવાયેલા ગણવા માટે પૂરતા આધાર નથી. પરંતુ ગુનો સાબિત ન થયો હોવાને કારણે તેમના સંપર્કો અને જાહેર નિવેદનો અંગેના સવાલો આપોઆપ સમાપ્ત થઈ જતા નથી.

અહીં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળની સરકાર સામે પણ એક સંસ્થાકીય પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. શું સરકાર મંત્રીના કાર્યાલયે આપેલી સ્પષ્ટતાને પૂરતી માની લેશે, કે પછી મુલાકાતો, ઈમેઇલ અને તેમના સંદર્ભ અંગે વધુ સ્પષ્ટ જવાબની અપેક્ષા રાખશે?

વિશ્વસનીય સ્પષ્ટતા માટે પુરીએ પોતાની મુલાકાતોની સમયરેખા, દરેક મુલાકાતનો હેતુ, તેમાં હાજર રહેલા લોકો અને ચર્ચાના વિષયો અંગે ઉપલબ્ધ દસ્તાવેજોના આધારે જવાબ આપવો જોઈએ.

જો આ સવાલોના સંતોષકારક જવાબ ન મળે, તો પુરી તપાસ અને સ્પષ્ટતા પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી હોદ્દાથી દૂર રહેવાનો વિકલ્પ વિચારી શકે છે. સરકાર પણ મૂલ્યાંકન કરી શકે છે કે સવાલોનું નિરાકરણ ન આવે ત્યાં સુધી તેમને મંત્રીપદે જાળવી રાખવું જાહેર જવાબદારીના માપદંડો સાથે સુસંગત છે કે નહીં.

આવો નિર્ણય પોતે કોઈ ગુનાની જાહેરાત નહીં હોય. તે ફોજદારી જવાબદારી અને રાજકીય તથા નૈતિક જવાબદારી વચ્ચેનો તફાવત સ્વીકારતો નિર્ણય હશે.

કોંગ્રેસના નેતા શ્રીનિવાસ બી.વીએ આ વિવાદને વડાપ્રધાન મોદી અને તેમના મંત્રીમંડળ માટે ‘આંતરરાષ્ટ્રીય શરમજનક સ્થિતિ’ ગણાવીને ટીકા કરી છે. આ વિપક્ષનું રાજકીય મૂલ્યાંકન છે. પરંતુ રાજકીય નિવેદનોથી અલગ, મૂળ મુદ્દો એ છે કે ઉપલબ્ધ દસ્તાવેજોથી ઊભા થયેલા સવાલોના પૂરતા જવાબ આપવામાં આવ્યા છે કે નહીં અને સરકાર પોતાના મંત્રીઓ માટે જવાબદારીના કયા માપદંડ અપનાવે છે.

મંત્રીપદ અધિકાર નહીં, જાહેર વિશ્વાસની જવાબદારી

એપસ્ટીન ફાઇલ્સમાં કોઈનું નામ હોવું કે તેની સાથેની તસવીર સામે આવવી એ પોતે ગુનાનો પુરાવો નથી. પરંતુ તસવીરો, ઈમેઇલ અને જાહેર નિવેદનોને કારણે વાજબી સવાલો ઊભા થાય ત્યારે તેમને માત્ર રાજકીય વિરોધ ગણાવીને ફગાવી દેવા પણ યોગ્ય નથી.

પુરીએ એપસ્ટીન સાથેના પોતાના સંપર્કો વિશે વિસ્તૃત અને ચકાસી શકાય તેવી માહિતી આપવી જોઈએ. જો તેમના કાર્યાલયનો દાવો સાચો છે કે તમામ મુલાકાતો વ્યાવસાયિક હેતુથી થઈ હતી, તો દસ્તાવેજોના આધારે પારદર્શક ખુલાસો એ દાવાને સમજાવવાનો સૌથી વિશ્વસનીય માર્ગ છે.

બીજી તરફ, મોદી સરકારે પણ સાબિત કરવું પડશે કે જવાબદારીના માપદંડ માત્ર રાજકીય વિરોધીઓ માટે નથી અને સત્તાધારી પક્ષના નેતાઓ માટે અલગ ધોરણો લાગુ પડતા નથી. લોકશાહી સંસ્થાઓની વિશ્વસનીયતા માત્ર કાયદાના અમલથી જ નહીં, પરંતુ જાહેર હોદ્દા પર બેઠેલા લોકો પોતાના વર્તન અંગેના વાજબી સવાલોનો સામનો કેવી રીતે કરે છે તેનાથી પણ નક્કી થાય છે.

પુરીની તાત્કાલિક જવાબદારી ઉપલબ્ધ દસ્તાવેજોના આધારે ઊભા થયેલા સવાલોના સ્પષ્ટ જવાબ આપવાની છે. જો તેઓ પૂરતી સ્પષ્ટતા કરવામાં નિષ્ફળ જાય, તો તપાસ અને પ્રશ્નોના નિરાકરણ દરમિયાન હોદ્દાથી દૂર રહેવું જવાબદારીપૂર્ણ વિકલ્પ બની શકે છે. સરકારે પણ નક્કી કરવું પડશે કે વિવાદના સંપૂર્ણ નિરાકરણ વિના તેમને પદ પર જાળવી રાખવું જાહેર જવાબદારીના પોતાના માપદંડો સાથે સુસંગત છે કે નહીં.

લોકશાહીમાં મંત્રીપદ વ્યક્તિગત માલિકી નહીં, પરંતુ જનવિશ્વાસથી મળેલી જવાબદારી છે. જ્યારે એ વિશ્વાસ સામે ગંભીર સવાલો ઊભા થાય, ત્યારે માત્ર ગેરરીતિનો ઇનકાર કરવો પૂરતો નથી. જાહેર હિતને અનુરૂપ, તથ્યાધારિત અને વિશ્વસનીય સ્પષ્ટતા આપવી પણ એટલી જ જરૂરી છે.

અભિષેક પાંડેય

સંપાદક, ગુજરાત એક્સક્લૂઝિવ