Investigation | ગુજરાતમાં ભારતનેટ ફેઝ-3: વહીવટી નિષ્ફળતા કે સંસ્થાકીય નિષ્ક્રિયતા?

1,200 કરોડથી રૂ. 4,700 કરોડ: ભારતનેટ ટેન્ડરમાં પાત્રતાની શરતો આટલી કડક કેમ? ટર્નઓવર, ટેકનિકલ અનુભવ અને રૂ. 50 કરોડની EMDથી સ્પર્ધાનું ક્ષેત્ર કેટલું સંકુચિત થયું?

અભિષેક પાંડેય | ગાંધીનગર

જાહેર ખરીદીની પ્રક્રિયામાં પાત્રતાના માપદંડો માત્ર એ નક્કી કરતા નથી કે કઈ કંપની ટેન્ડરમાં ભાગ લઈ શકશે. આ માપદંડો સ્પર્ધાનો વ્યાપ નક્કી કરે છે અને અંતે કોન્ટ્રાક્ટની પસંદગી કરતી વખતે સરકાર પાસે કેટલા વિકલ્પો રહેશે તેનો પણ આધાર બને છે. તેથી બિડર કંપનીની નાણાકીય ક્ષમતા, ટેકનિકલ અનુભવ અને પ્રોજેક્ટના કદ તથા જોખમ વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન જાળવવું જરૂરી છે.

ગુજરાત ફાઇબર ગ્રીડ નેટવર્ક લિમિટેડ (GFGNL) દ્વારા વર્ષ 2026માં અમેન્ડેડ ભારતનેટ પ્રોગ્રામ (ABP) ફેઝ-3 માટે બહાર પાડવામાં આવેલા સુધારેલા ટેન્ડરની શરતો આ સંતુલન અંગે સવાલો ઊભા કરે છે. વર્ષ 2025ના પ્રથમ ટેન્ડરમાં એક પેકેજ માટે સરેરાશ વાર્ષિક ટર્નઓવરની મર્યાદા અંદાજે રૂ. 1,200 કરોડ હતી. સુધારેલી Request for Proposal (RFP)માં આ મર્યાદા વધારીને રૂ. 4,700 કરોડ કરવામાં આવી છે. એટલું જ નહીં, ઓપ્ટિકલ ફાઇબર કેબલ (OFC)ના નિર્માણ તેમજ તેના ઓપરેશન અને મેન્ટેનન્સ (O&M)ના અનુભવ માટેની શરતો પણ વધુ કડક બનાવવામાં આવી છે. ટેન્ડરમાં ભાગ લેવા માટે જરૂરી અર્નેસ્ટ મની ડિપોઝિટ (EMD)ની રકમમાં પણ પાંચ ગણો વધારો થયો છે.

આ ફેરફારોની અસર માત્ર બિડરોની નાણાકીય અને ટેકનિકલ ક્ષમતાના મૂલ્યાંકન પૂરતી મર્યાદિત નથી. તે નક્કી કરે છે કે જાહેર ભંડોળથી હાથ ધરાયેલા આ પ્રોજેક્ટના કોન્ટ્રાક્ટ માટે કેટલી કંપનીઓ સ્પર્ધામાં રહી શકશે. સવાલ એ છે કે પાત્રતાની શરતોમાં આટલો મોટો ફેરફાર કયા નાણાકીય અને ટેકનિકલ મૂલ્યાંકનના આધારે કરવામાં આવ્યો અને સ્પર્ધા પર તેની સંભવિત અસરનો પૂરતો અભ્યાસ કરાયો હતો કે નહીં.

1. ટર્નઓવરની મર્યાદામાં લગભગ ચાર ગણો વધારો

સરેરાશ વાર્ષિક ટર્નઓવરની શરતનો હેતુ બિડર કંપની પાસે કોન્ટ્રાક્ટનું કામ પૂર્ણ કરવાની પૂરતી નાણાકીય ક્ષમતા છે કે નહીં તે ચકાસવાનો છે. જોકે, આ મર્યાદા પ્રોજેક્ટની કિંમત, કામના વ્યાપ અને નાણાકીય જોખમને અનુરૂપ હોવી જરૂરી છે.

ગુજરાતમાં ભારતનેટ ફેઝ-3 માટે વર્ષ 2025 અને 2026માં બહાર પાડવામાં આવેલા ટેન્ડરના દસ્તાવેજોની સરખામણી કરતાં નાણાકીય પાત્રતાની શરતમાં મોટો ફેરફાર જોવા મળે છે.

વર્ષ 2025નું ટેન્ડર: એક પેકેજ માટે બિડ કરનારી કંપનીનું સરેરાશ વાર્ષિક ટર્નઓવર અંદાજે રૂ. 1,200 કરોડ હોવું જરૂરી હતું.

વર્ષ 2026ની સુધારેલી RFP: નવા ટેન્ડરમાં અગાઉનાં ત્રણ નાણાકીય વર્ષનું સરેરાશ વાર્ષિક ટર્નઓવર રૂ. 4,700 કરોડ હોવાની શરત મૂકવામાં આવી છે.

આમ, ટર્નઓવરની મર્યાદા લગભગ ચાર ગણી વધારવામાં આવી છે. આ ફેરફાર એવા સમયે કરવામાં આવ્યો છે જ્યારે અગાઉ અલગ ઝોન કે પેકેજમાં વહેંચાયેલો પ્રોજેક્ટ હવે એક મોટા પેકેજ તરીકે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે.

રૂ. 1,200 કરોડથી વધારીને રૂ. 4,700 કરોડની મર્યાદા નક્કી કરવા પાછળ કયું મૂલ્યાંકન હતું? શું આ ફેરફાર પ્રોજેક્ટના નાણાકીય જોખમ, કામના વ્યાપ કે ચુકવણીના માળખાને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવ્યો હતો? આટલા મોટા વધારાને યોગ્ય ઠેરવતી નાણાકીય સમીક્ષા ટેન્ડરના સત્તાવાર રેકોર્ડમાં ક્યાં નોંધવામાં આવી છે?

2. નાણાં મંત્રાલયની માર્ગદર્શિકા સામે રૂ. 4,700 કરોડની શરત

નાણાં મંત્રાલયની Manual for Procurement of Worksમાં કોન્ટ્રાક્ટની અંદાજિત કિંમત અને બિડરના સરેરાશ વાર્ષિક ટર્નઓવર વચ્ચેના સંબંધને નાણાકીય પાત્રતા નક્કી કરવા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ ગણવામાં આવ્યો છે. આ સંદર્ભમાં સામાન્ય રીતે 30થી 50 ટકાના માપદંડનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. તેનો હેતુ બિડરની નાણાકીય ક્ષમતાનું મૂલ્યાંકન કરવાની સાથે સ્પર્ધા બિનજરૂરી રીતે મર્યાદિત ન થાય તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

ગુજરાતના ભારતનેટ ફેઝ-3 પ્રોજેક્ટ સંબંધિત દસ્તાવેજોમાં પ્રોજેક્ટની કિંમત અંદાજે રૂ. 2,000 કરોડથી રૂ. 5,631 કરોડ સુધી દર્શાવવામાં આવી છે. આ પૃષ્ઠભૂમિમાં રૂ. 4,700 કરોડની ટર્નઓવર મર્યાદા અને પ્રોજેક્ટની અંદાજિત કિંમત વચ્ચેનો સંબંધ તપાસ માગે છે.

પ્રોજેક્ટની કુલ અંદાજિત કિંમત રૂ. 5,631 કરોડની સરખામણીએ રૂ. 4,700 કરોડની ટર્નઓવર મર્યાદા આશરે 83.5 ટકા થાય છે. એટલે કે બિડર કંપનીએ સરેરાશ વાર્ષિક ટર્નઓવર પ્રોજેક્ટની કુલ અંદાજિત કિંમતના લગભગ 84 ટકા જેટલું હોવાનો પુરાવો આપવો પડે છે.

અહીં સવાલ કંપનીઓની નાણાકીય ક્ષમતાની ચકાસણી સામે નથી, પરંતુ GFGNLએ રૂ. 4,700 કરોડની મર્યાદા કયા આધારે નક્કી કરી તે અંગે છે. શું પ્રોજેક્ટની કિંમત, ચુકવણીનું સમયપત્રક, અમલીકરણનાં જોખમો અને કોન્ટ્રાક્ટરની વાસ્તવિક નાણાકીય જવાબદારીઓનું અલગથી મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું? શું આ શરત પાછળનું વિશ્લેષણ ટેન્ડરના દસ્તાવેજોમાં નોંધવામાં આવ્યું છે?

જ્યારે વાર્ષિક ટર્નઓવરની મર્યાદા પ્રોજેક્ટની કુલ અંદાજિત કિંમતની નજીક પહોંચી જાય છે ત્યારે તે માત્ર કંપનીની નાણાકીય ક્ષમતા ચકાસવાની શરત રહેતી નથી. તે સ્પર્ધામાં ભાગ લેવા માટે પાત્ર કંપનીઓની સંખ્યા પણ મર્યાદિત કરી શકે છે.

3. ટેકનિકલ અનુભવ અને EMDમાં વધારો: સ્પર્ધામાં પ્રવેશ વધુ મુશ્કેલ

ટર્નઓવરની મર્યાદામાં વધારાની સાથે ટેકનિકલ અનુભવની શરતો અને ટેન્ડરમાં ભાગ લેવા માટે જરૂરી નાણાકીય પ્રતિબદ્ધતામાં પણ મોટો ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે.

OFC નેટવર્કના નિર્માણનો અનુભવ: વર્ષ 2025ના પ્રથમ ટેન્ડરમાં આશરે 8,000 કિલોમીટર ઓપ્ટિકલ ફાઇબર કેબલ નેટવર્કના નિર્માણનો અનુભવ અથવા રૂ. 500 કરોડની કિંમતનાં કામનો અનુભવ જરૂરી હતો. વર્ષ 2026ની સુધારેલી RFPમાં આ મર્યાદા વધારીને 30,000 કિલોમીટર નેટવર્કના નિર્માણનો અનુભવ અથવા રૂ. 1,200 કરોડની કિંમતનાં કામનો અનુભવ કરવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત પાત્ર અનુભવ વધુમાં વધુ ત્રણ વર્ક ઓર્ડરના આધારે દર્શાવવાની શરત પણ મૂકવામાં આવી છે.

ઓપરેશન અને મેન્ટેનન્સનો અનુભવ: OFC નેટવર્કના ઓપરેશન અને મેન્ટેનન્સ (O&M) માટેની પાત્રતાની શરતોમાં પણ ફેરફાર કરાયો છે. સુધારેલા દસ્તાવેજોમાં 30,000 Year-Kmનો માપદંડ નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. જોકે, દસ્તાવેજોના અલગ-અલગ વિભાગોમાં 85,000 અને 57,000 કિલોમીટરના આંકડા પણ જોવા મળે છે. આ આંકડાઓની ગણતરીનો આધાર અને તેમની વચ્ચેનો સંબંધ સ્પષ્ટ કરવાની જરૂર છે.

રૂ. 50 કરોડની EMD: ટેન્ડરમાં ભાગ લેવા માટે જરૂરી અર્નેસ્ટ મની ડિપોઝિટની રકમ રૂ. 10 કરોડથી વધારીને રૂ. 50 કરોડ કરવામાં આવી છે. આટલી મોટી રકમ બેંક ગેરંટી અથવા ઇન્શ્યોરન્સ સ્યોરિટી બોન્ડ મારફતે જમા કરાવવાની શરત બિડરોની બેંકિંગ મર્યાદા અને ઉપલબ્ધ નાણાકીય સંસાધનો પર સીધી અસર કરે છે. ખાસ કરીને મધ્યમ કદની કંપનીઓ માટે આટલી મોટી નોન-ફંડ આધારિત બેંકિંગ સુવિધા મેળવવી મુશ્કેલ બની શકે છે.

આમ, સુધારેલી RFPમાં ટેન્ડરમાં પ્રવેશ માટેની ત્રણેય મુખ્ય શરતો કડક બનાવવામાં આવી છે: નાણાકીય ટર્નઓવર, ટેકનિકલ અનુભવ અને બેંકિંગ પ્રતિબદ્ધતા.

આ ફેરફારો પાછળ કયું નાણાકીય અને ટેકનિકલ મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું? OFC નિર્માણના અનુભવની શરત 8,000 કિલોમીટરથી વધારીને 30,000 કિલોમીટર અને EMD પાંચ ગણી કરવા પાછળ પ્રોજેક્ટને લગતું કયું વિશ્લેષણ હતું?

4. નવ બિડરથી બે-ત્રણ કંપનીઓ સુધી? સ્પર્ધા સામે સવાલ

સુધારેલી શરતોની સંભવિત અસર સમજવા માટે બંને ટેન્ડર પ્રક્રિયાની સરખામણી જરૂરી છે. વર્ષ 2025નું ટેન્ડર: પ્રથમ ટેન્ડર પ્રક્રિયામાં નવ કંપનીઓએ ભાગ લીધો હતો.

1. Dinesh Engineers Limited
2. Fastway Transmissions Private Limited
3. GTPL Hathway Limited
4. L&T Technology Services Limited
5. L C Infra Projects Private Limited
6. NCC Limited
7. Polycab India Limited
8. Pratap Technocrats Private Limited
9. STL Networks Limited

વર્ષ 2026નું ટેન્ડર: સુધારેલી પાત્રતાની શરતોમાં રૂ. 4,700 કરોડનું ટર્નઓવર, 30,000 કિલોમીટર OFC નિર્માણનો અનુભવ અને રૂ. 50 કરોડની EMDનો સમાવેશ થાય છે. આ શરતોને કારણે પાત્ર બિડરોની સંખ્યા નોંધપાત્ર રીતે ઘટી શકે તેવી ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા પ્રતિનિધિઓ અને આ તપાસને મળેલી માહિતી મુજબ, સ્વતંત્ર રીતે આ તમામ શરતો પૂરી કરી શકે તેવી કંપનીઓની સંખ્યા મર્યાદિત હોઈ શકે છે.

મુખ્યમંત્રી કાર્યાલય (CMO) અને વડાપ્રધાન કાર્યાલય (PMO) સમક્ષ કરવામાં આવેલી રજૂઆતોમાં પણ સુધારેલી પાત્રતાની શરતોને કારણે સ્પર્ધા મર્યાદિત થવાની ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. રજૂઆતોમાં એવી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે નવા માપદંડોને કારણે મુખ્યત્વે Larsen & Toubro (L&T) અને NCC Limited સહિત માત્ર બે કે ત્રણ મોટી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કંપનીઓ જ પાત્રતા મેળવી શકે તેવી સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે.

આ મુદ્દો માત્ર ટેન્ડરમાં ભાગ લઈ શકતી કંપનીઓની સંખ્યા પૂરતો મર્યાદિત નથી. જાહેર ખરીદીમાં સ્પર્ધા યોગ્ય ભાવ નક્કી કરવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. બિડરોની સંખ્યા ઘટે તો ભાવ અંગેની સ્પર્ધા નબળી પડી શકે છે અને સરકાર પાસે ખર્ચ તથા કરારની શરતોની સરખામણી કરવા માટે ઓછા વિકલ્પો રહે છે.

શું સુધારેલી RFP તૈયાર કરતાં પહેલાં GFGNLએ બજારમાં કાર્યરત કંપનીઓની ટેકનિકલ અને નાણાકીય ક્ષમતાનું મૂલ્યાંકન કર્યું હતું? નવી શરતો કેટલી કંપનીઓ પૂરી કરી શકશે તેનો અંદાજ લગાવવામાં આવ્યો હતો? પાત્રતાના માપદંડોમાં ફેરફારથી સ્પર્ધા પર પડનારી અસરનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો?

5. પાત્રતાની શરતો કે સ્પર્ધા મર્યાદિત કરતું માળખું?

ભારતનેટ ફેઝ-3નો હેતુ ગુજરાતની ગ્રામ પંચાયતો સુધી હાઇ-કેપેસિટી ડિજિટલ કનેક્ટિવિટી પહોંચાડવાનો છે. રૂ. 5,631 કરોડના અંદાજિત ખર્ચ અને પ્રોજેક્ટના વ્યાપને જોતાં ટેકનિકલ તથા નાણાકીય રીતે સક્ષમ કોન્ટ્રાક્ટરની પસંદગી અનિવાર્ય છે. તેની સાથે પાત્રતાની શરતો પ્રોજેક્ટની વાસ્તવિક જરૂરિયાતોને અનુરૂપ રહે અને સ્પર્ધા બિનજરૂરી રીતે મર્યાદિત ન થાય તે પણ એટલું જ મહત્ત્વનું છે.

વર્ષ 2025ના પ્રથમ ટેન્ડરમાં નવ કંપનીઓએ ભાગ લીધો હતો. વર્ષ 2026માં બહાર પાડવામાં આવેલી સુધારેલી RFPમાં ટર્નઓવરની મર્યાદા લગભગ ચાર ગણી વધારવામાં આવી, OFC નિર્માણના અનુભવની શરત 8,000 કિલોમીટરથી વધારીને 30,000 કિલોમીટર કરવામાં આવી અને EMD રૂ. 10 કરોડથી વધારીને રૂ. 50 કરોડ કરવામાં આવી.

આ ફેરફારોને કયા સ્તરે મંજૂરી આપવામાં આવી હતી? શું તેની પાછળ વિગતવાર નાણાકીય અને ટેકનિકલ મૂલ્યાંકન હતું? કેટલી કંપનીઓ પાત્ર ઠરશે તેનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો? પ્રોજેક્ટની વાસ્તવિક જરૂરિયાતોની સરખામણીમાં આ શરતો યોગ્ય અને પ્રમાણસર છે કે નહીં તેનું મૂલ્યાંકન કરાયું હતું?

રૂ. 5,631 કરોડના જાહેર પ્રોજેક્ટમાં આ સવાલો ટેન્ડરની પારદર્શિતા, સ્પર્ધાત્મક પ્રક્રિયા અને જાહેર નાણાંના અસરકારક ઉપયોગ સાથે સીધા જોડાયેલા છે.

જવાબ માગતા પાંચ સવાલ

1. રૂ. 4,700 કરોડની સરેરાશ વાર્ષિક ટર્નઓવરની મર્યાદા નક્કી કરતાં પહેલાં GFGNLએ કયું નાણાકીય અને પ્રોજેક્ટ આધારિત મૂલ્યાંકન કર્યું હતું?
2. રૂ. 50 કરોડની EMD, 30,000 કિલોમીટર OFC નિર્માણનો અનુભવ અને વધુમાં વધુ ત્રણ વર્ક ઓર્ડરની મર્યાદા કયા ટેકનિકલ અને નાણાકીય આધાર પર નક્કી કરવામાં આવી?
3. વર્ષ 2025ના પ્રથમ ટેન્ડરમાં નવ કંપનીઓએ ભાગ લીધા બાદ પાત્રતાની શરતોમાં આટલો મોટો ફેરફાર શા માટે કરવામાં આવ્યો?
4. સુધારેલા માપદંડોથી સ્પર્ધામાં ભાગ લેવા માટે પાત્ર કંપનીઓની સંખ્યા પર કેવી અસર પડશે તેનું GFGNLએ મૂલ્યાંકન કર્યું હતું?
5. એક જ મોટા પેકેજ માટે નક્કી કરાયેલી નાણાકીય અને ટેકનિકલ શરતો જાહેર ખરીદીના મુખ્ય ઉદ્દેશો, એટલે કે પારદર્શિતા, સ્પર્ધા અને નાણાંના યોગ્ય મૂલ્ય સાથે સુસંગત છે?

તપાસ ચાલુ…

આગામી એપિસોડમાં: BSNLના વાંધા છતાં ટેન્ડર પ્રક્રિયા આગળ કેમ વધી?

આગામી એપિસોડમાં ભારતનેટ ફેઝ-3ના સેન્ટ્રલ પ્રોજેક્ટ મેનેજમેન્ટ કન્સલ્ટન્ટ (PMC) તરીકેની ભૂમિકા ધરાવતા BSNL દ્વારા ટેન્ડરની શરતો અંગે ઉઠાવવામાં આવેલા વાંધાઓની તપાસ કરવામાં આવશે. દસ્તાવેજી રેકોર્ડના આધારે એ પણ તપાસવામાં આવશે કે આ વાંધાઓ અને ચેતવણીઓ છતાં રાજ્ય વહીવટીતંત્રે સુધારેલી ટેન્ડર પ્રક્રિયા આગળ વધારવાનો નિર્ણય કયા આધારે લીધો હતો.

પ્રોજેક્ટ સંદર્ભ: અમેન્ડેડ ભારતનેટ પ્રોગ્રામ (ABP), ફેઝ-3, ગુજરાત.
મૂળ ટેન્ડર નંબર: GFGNL/GFG/e-file/263/2025/0006.
સુધારેલા ટેન્ડરનો નંબર: GFGNL/GFG/e-file/263/2026/0070.

Read in English : Why Did BharatNet’s Eligibility Criteria Become So Restrictive?