Investigation | ગુજરાતમાં ભારતનેટ ફેઝ-3: વહીવટી નિષ્ફળતા કે સંસ્થાકીય નિષ્ક્રિયતા?

ડિજિટલ ઇન્ડિયાનું સપનું સાકાર કરવામાં ગુજરાતમાં અમલીકરણની કામગીરી સામે સવાલો

અભિષેક પાંડેય | ગાંધીનગર

ડિજિટલ ઇન્ડિયાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય શહેરી અને ગ્રામીણ ભારત વચ્ચેની ડિજિટલ ખાઈ દૂર કરવાનો, ટેક્નોલોજીના માધ્યમથી સરકારી સેવાઓને વધુ સરળ, પારદર્શક અને સુલભ બનાવવાનો તથા અંતરિયાળ વિસ્તારો સુધી શિક્ષણ, આરોગ્ય અને નાણાકીય સેવાઓના લાભ પહોંચાડવાનો છે. આ વિઝનને સાકાર કરવા માટે કેન્દ્ર સરકારે ભારતનેટ (BharatNet) યોજના શરૂ કરી હતી. ગ્રામીણ ભારતના દરેક ખૂણે બ્રોડબેન્ડ કનેક્ટિવિટી પહોંચાડવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે શરૂ થયેલી આ યોજના વિશ્વના સૌથી મોટા ગ્રામીણ બ્રોડબેન્ડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સમાંની એક છે.

જોકે, કોઈ પણ રાષ્ટ્રીય સ્તરના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટની સફળતા માત્ર નીતિગત જાહેરાતો, બજેટની ફાળવણી કે નિર્ધારિત લક્ષ્યાંકોના આધારે નક્કી થઈ શકતી નથી. તેની ખરી કસોટી જમીન પર થતી કામગીરીની ઝડપ, ગુણવત્તા અને નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં થતા અમલીકરણમાં રહેલી છે. ગુજરાતમાં ભારતનેટ ફેઝ-3ની વર્તમાન સ્થિતિ આ જ મુદ્દે અનેક સવાલો ઊભા કરી રહી છે.

વર્ષ 2025માં થયેલા ચતુર્પક્ષીય કરાર હેઠળ કેન્દ્ર સરકારે અમેન્ડેડ ભારતનેટ પ્રોગ્રામ (ABP) ફેઝ-3 માટે ગુજરાતને આશરે રૂ. 5,631 કરોડની નાણાકીય સહાય ફાળવી છે. આ પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત રાજ્યની તમામ 14,737 ગ્રામ પંચાયતોને આધુનિક IP-MPLS રિંગ નેટવર્કથી જોડવાનું આયોજન છે. આ નેટવર્કની ક્ષમતા 10 Gbps સુધીની હશે. આ ઉપરાંત, માંગના આધારે અન્ય ગ્રામીણ વિસ્તારોને પણ કનેક્ટિવિટી પૂરી પાડવાની જોગવાઈ છે.

આ યોજનાનો હેતુ માત્ર ગામડાંઓમાં ઇન્ટરનેટ પહોંચાડવાનો નથી. ગ્રામીણ અર્થતંત્ર, શિક્ષણ, આરોગ્ય અને સરકારી સેવાઓના ડિજિટલ વિસ્તરણ માટે મજબૂત માળખું ઊભું કરવાનું પણ તેનું લક્ષ્ય છે.

પરંતુ આટલી મોટી નાણાકીય ફાળવણી અને સ્પષ્ટ નીતિગત માળખું હોવા છતાં ગુજરાતમાં પ્રોજેક્ટના અમલીકરણની ગતિ, ટેન્ડર પ્રક્રિયામાં વારંવાર થતા ફેરફારો અને વહીવટી નિર્ણયોએ અનેક સવાલો ઊભા કર્યા છે.

હજારો કરોડની કેન્દ્રીય સહાય મંજૂર થયા પછી પણ ટેન્ડર પ્રક્રિયામાં આટલો સમય કેમ લાગ્યો? વર્ષ 2025માં બહાર પાડવામાં આવેલું મૂળ ટેન્ડર પાછળથી રદ કરવાની જરૂર કેમ પડી? નવેસરથી તૈયાર કરવામાં આવેલા ટેન્ડરમાં વારંવાર સુધારા કરવાની નોબત કેમ આવી? સૌથી મહત્ત્વનો સવાલ એ છે કે શું ગુજરાત સરકાર નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં આ પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ કરી શકશે?

ગુજરાત એક્સક્લૂઝિવની આ તપાસ શ્રેણીમાં સરકારી દસ્તાવેજો, ટેન્ડર રેકોર્ડ, સત્તાવાર પત્રવ્યવહાર અને ઉપલબ્ધ પુરાવાઓના આધારે આ તમામ સવાલોની તપાસ કરવામાં આવી રહી છે. રૂ. 5,631 કરોડની જાહેર નાણાકીય ફાળવણી ધરાવતા આ પ્રોજેક્ટમાં કોઈ વ્યક્તિ કે સંસ્થા સામે અનુમાનના આધારે આક્ષેપ કરવાનો આ તપાસનો હેતુ નથી. પરંતુ પ્રોજેક્ટના અમલીકરણમાં અડચણો ક્યાં ઊભી થઈ અને તેના માટે કયા વહીવટી કે સંસ્થાકીય કારણો જવાબદાર છે, તે દસ્તાવેજોના આધારે સમજવાનો પ્રયાસ છે.

1. વર્ષ 2025નો કરાર અને રૂ. 5,631 કરોડની ફાળવણી

વર્ષ 2025માં ગાંધીનગર સચિવાલય ખાતે યોજાયેલી ઉચ્ચસ્તરીય બેઠક બાદ ડિજિટલ ભારત નિધિ (DBN), ગુજરાત સરકાર, ભારત સંચાર નિગમ લિમિટેડ (BSNL) અને ગુજરાત ફાઇબર ગ્રીડ નેટવર્ક લિમિટેડ (GFGNL) વચ્ચે ચતુર્પક્ષીય કરાર કરવામાં આવ્યો હતો.

આ બેઠકમાં કેન્દ્રીય ટેલિકોમ સચિવ ડૉ. નીરજ મિત્તલ, ગુજરાતના તત્કાલીન મુખ્ય સચિવ પંકજ જોશી, ડિજિટલ ભારત નિધિના એડમિનિસ્ટ્રેટર નીરજ વર્મા અને રાજ્યના વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી વિભાગનાં તત્કાલીન અગ્ર સચિવ મોના ખંધાર સહિતના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

આ કરારને ગુજરાતના ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત બનાવવાની દિશામાં મહત્ત્વપૂર્ણ પગલું ગણાવવામાં આવ્યું હતું. કરારની મુખ્ય જોગવાઈઓમાં નીચેના મુદ્દાઓનો સમાવેશ થાય છે.

નાણાકીય સહાય: પ્રોજેક્ટના મૂડી ખર્ચ (CAPEX) અને આગામી 10 વર્ષના ઓપરેશન એન્ડ મેન્ટેનન્સ (O&M) માટે કેન્દ્ર તરફથી આશરે રૂ. 5,631 કરોડની સહાય.

રાજ્યના નેતૃત્વમાં અમલીકરણ: સુધારેલી ભારતનેટ યોજના હેઠળ રાજ્ય સરકારની સક્રિય ભાગીદારી સાથે પ્રોજેક્ટનું અમલીકરણ.

આધુનિક નેટવર્ક માળખું: રાજ્યની તમામ 14,737 ગ્રામ પંચાયતો અને માંગના આધારે અન્ય ગ્રામીણ વિસ્તારોને 10 Gbps ક્ષમતાવાળા IP-MPLS રિંગ નેટવર્કથી જોડવાનું આયોજન.

સેવાની વિશ્વસનીયતા: ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં વિશ્વસનીય બ્રોડબેન્ડ સેવા જાળવવા માટે 98 ટકા નેટવર્ક અપટાઇમનું લક્ષ્ય.

આ સમગ્ર વ્યવસ્થામાં નાણાકીય માળખું ખાસ મહત્ત્વ ધરાવે છે. ભારતનેટ ફેઝ-3ના આ તબક્કામાં મુખ્ય નાણાકીય જવાબદારી ડિજિટલ ભારત નિધિની છે. એટલે રાજ્ય સરકાર સામેનો મુખ્ય પડકાર હજારો કરોડ રૂપિયા એકત્ર કરવાનો નહોતો, પરંતુ મંજૂર નાણાકીય, ટેક્નિકલ અને વહીવટી માળખાની અંદર રહીને પ્રોજેક્ટનું સમયસર અને અસરકારક અમલીકરણ કરવાનો હતો.

આ સંજોગોમાં કેન્દ્રીય નાણાકીય સહાય અને ચાર સંસ્થાઓ વચ્ચેના ઔપચારિક કરાર છતાં ટેન્ડર પ્રક્રિયામાં થયેલા વિલંબ અને વારંવારના ફેરફારો વહીવટી સજ્જતા તથા જવાબદારી અંગે ગંભીર સવાલો ઊભા કરે છે.

2. સમયમર્યાદા નજીક, પરંતુ ટેન્ડર પ્રક્રિયામાં વિલંબ

કોઈ પણ મોટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ માટે નાણાકીય ફાળવણી જેટલું જ મહત્ત્વ સમયમર્યાદા અને અમલીકરણની ક્ષમતાનું હોય છે. આ સંદર્ભમાં ભારતનેટની રાષ્ટ્રીય સમયમર્યાદા અને ગુજરાત માટે નિર્ધારિત અમલીકરણની સમયમર્યાદા વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે.

રાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રોજેક્ટના વિસ્તરણ અને પૂર્ણતા માટે વર્ષ 2028નું વ્યાપક લક્ષ્ય નક્કી કરવામાં આવ્યું છે, જ્યારે ગુજરાતમાં આ પ્રોજેક્ટના અમલીકરણ માટે વર્ષ 2027ની સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી હતી. આવી સ્થિતિમાં રાજ્યની ટેન્ડર પ્રક્રિયામાં થતા વિલંબે નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં કામ પૂર્ણ કરવાની ક્ષમતા સામે સવાલો ઊભા કર્યા છે.

પ્રોજેક્ટ સંબંધિત ઉપલબ્ધ ટેન્ડર રેકોર્ડ, સત્તાવાર પત્રવ્યવહાર અને દસ્તાવેજો મુજબ, રાજ્યમાં અમલીકરણની જવાબદારી સંભાળતી એજન્સી GFGNL દ્વારા વર્ષ 2025માં ફેઝ-3 માટે ટેન્ડર પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવી હતી. જોકે, આ પ્રક્રિયા પાછળથી રદ કરવામાં આવી હતી.

ત્યારબાદ વર્ષ 2026માં વધુ વ્યાપક અને સુધારેલી રિક્વેસ્ટ ફોર પ્રપોઝલ (RFP) બહાર પાડવામાં આવી હતી. આ ટેન્ડરનો સંદર્ભ નંબર GFGNL/GFG/e-file/263/2026/0070 છે.

પરંતુ નવેસરથી ટેન્ડર બહાર પાડ્યા પછી પણ પ્રક્રિયા નિર્ધારિત સમયપત્રક મુજબ આગળ વધી શકી નહોતી. ઉપલબ્ધ રેકોર્ડ મુજબ, બિડ સબમિટ કરવાની પ્રારંભિક અંતિમ તારીખ 2 જુલાઈ, 2026 રાખવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ વિવિધ તબક્કે આ સમયમર્યાદા લંબાવવામાં આવી હતી. ઓક્ટોબર 2026ના અંત સુધીમાં ટેન્ડરની સમયમર્યાદામાં વધુ ફેરફારો કરવાની સ્થિતિ પણ સામે આવી હતી.

અહીં સવાલ માત્ર તારીખો લંબાવવાનો નથી. મૂળ સવાલ એ છે કે વારંવાર સમયમર્યાદા બદલવાની જરૂર કેમ પડી?

શું પ્રથમ RFP પૂરતી ટેક્નિકલ અને વહીવટી તૈયારી વિના તૈયાર કરવામાં આવી હતી? શું ટેન્ડરની શરતોમાં પાછળથી કરવામાં આવેલા ફેરફારોથી સંભવિત બિડર્સની ભાગીદારી અથવા ખરીદ પ્રક્રિયાની ગતિ પર અસર પડી? શું આ ફેરફારો વાસ્તવિક ટેક્નિકલ જરૂરિયાતોને કારણે કરવામાં આવ્યા હતા કે પછી પ્રારંભિક આયોજનની ખામીઓનું પરિણામ હતા? સૌથી મહત્ત્વનું, આ વિલંબની જવાબદારી નક્કી કરવા માટે કોઈ સ્તરે સમીક્ષા કરવામાં આવી છે?

જ્યારે કોઈ મોટા પ્રોજેક્ટના અમલીકરણ માટે ઉપલબ્ધ સમયનો નોંધપાત્ર હિસ્સો ટેન્ડર તૈયાર કરવામાં, તેને રદ કરવામાં અને નવેસરથી બહાર પાડવામાં પસાર થઈ જાય, ત્યારે મૂળ સમયમર્યાદામાં કામ પૂર્ણ કરવાની વ્યવહારિક શક્યતા સામે સવાલો ઊભા થવા સ્વાભાવિક છે.

3. ગ્રામીણ સશક્તિકરણનું વચન અને વહીવટી વિલંબની વાસ્તવિકતા

ભારતનેટ ફેઝ-3નું મહત્ત્વ માત્ર ટેલિકોમ્યુનિકેશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના વિસ્તરણ પૂરતું મર્યાદિત નથી. આ પ્રોજેક્ટ ગ્રામીણ ભારતના નાગરિકોને સરકારી સેવાઓ અને આર્થિક તકો સાથે જોડવાની દિશામાં પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

આ નેટવર્ક ગ્રામીણ જીવનનાં અનેક પાસાંમાં પરિવર્તન લાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

ઈ-ગવર્નન્સ અને સરકારી સેવાઓ: આ યોજના હેઠળ ગ્રામ પંચાયતો અને ડિજિટલ કિઓસ્કના માધ્યમથી ગ્રામીણ નાગરિકો સુધી 320થી વધુ સરકારી સેવાઓ પહોંચાડવાનું આયોજન છે. તેનો અસરકારક અમલ થાય તો સરકારી કચેરીઓના ધક્કા ઘટાડી શકાય અને જરૂરી સેવાઓ સુધી નાગરિકોની પહોંચ સરળ બની શકે.

શિક્ષણ અને આરોગ્ય: ગ્રામીણ શાળાઓ, પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો અને આંગણવાડીઓને હાઇસ્પીડ બ્રોડબેન્ડ સાથે જોડવાથી ડિજિટલ શિક્ષણ, ઓનલાઇન તબીબી પરામર્શ અને ટેલિમેડિસિન સેવાઓનો વ્યાપ વધારી શકાય છે.

ડિજિટલ અર્થતંત્ર અને રોજગારી: વિશ્વસનીય ઇન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટીથી ગ્રામીણ યુવાનો, નાના વેપારીઓ અને સ્થાનિક ઉદ્યોગસાહસિકો માટે ઇ-કોમર્સ, ડિજિટલ પેમેન્ટ, ઓનલાઇન સેવાઓ અને અન્ય ડિજિટલ વ્યવસાયની નવી તકો ઊભી થઈ શકે છે.

જોકે, આ તમામ ઉદ્દેશ્યોની સફળતા નેટવર્ક સમયસર સ્થાપિત થાય, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની ગુણવત્તા જળવાય અને તેની નિયમિત જાળવણી થાય તેના પર નિર્ભર છે. અમલીકરણના તબક્કે થતા વહીવટી વિલંબની સીધી અસર એ જ ગ્રામીણ વિસ્તારો પર પડી શકે છે, જેમના સશક્તિકરણ માટે આ યોજના બનાવવામાં આવી છે.

આથી ભારતનેટ ફેઝ-3ને માત્ર કોઈ એક વિભાગ કે ટેક્નિકલ એજન્સીનો પ્રોજેક્ટ ગણી શકાય નહીં. તેના અમલીકરણ સાથે ગ્રામીણ નાગરિકોની સુવિધા, સરકારી સેવાઓની પહોંચ અને રાજ્યના વિકાસનાં વ્યાપક લક્ષ્યો જોડાયેલાં છે.

ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઊભું કરવામાં થતો વિલંબ માત્ર કેબલ નાખવામાં કે નેટવર્ક સાધનો સ્થાપિત કરવામાં થતો વિલંબ નથી. તેનો અર્થ શિક્ષણ, આરોગ્ય, સરકારી સેવાઓ અને આર્થિક તકો સુધી પહોંચવામાં પણ વિલંબ થાય છે.

4. સવાલ નાણાંનો નહીં, જવાબદારીનો છે

ગુજરાતમાં ભારતનેટ ફેઝ-3ની વર્તમાન સ્થિતિ અનેક પાયાના સવાલો ઊભા કરે છે. કેન્દ્ર તરફથી નાણાકીય સહાય મંજૂર છે. પ્રોજેક્ટના ઉદ્દેશ્યો નિર્ધારિત છે. અમલીકરણ માટે સંસ્થાકીય માળખું પણ તૈયાર છે. આમ છતાં ટેન્ડર પ્રક્રિયામાં વારંવાર ફેરફાર અને વિલંબ કેમ થઈ રહ્યો છે?

વર્ષ 2025માં બહાર પાડવામાં આવેલા પ્રથમ ટેન્ડરને રદ કરતાં પહેલાં તેની પૂરતી ટેક્નિકલ અને વહીવટી સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી? સુધારેલી RFP તૈયાર કરતાં પહેલાં તમામ સંબંધિત એજન્સીઓ સાથે યોગ્ય પરામર્શ કરવામાં આવ્યો હતો? ટેન્ડરમાં પાછળથી કરવામાં આવેલા ફેરફારો વાસ્તવિક ટેક્નિકલ જરૂરિયાતોના આધારે હતા કે પછી પ્રારંભિક આયોજન અને નિર્ણય પ્રક્રિયાની ખામીઓનું પરિણામ હતા?

આવા સવાલોના જવાબ સંબંધિત વિભાગો અને અમલીકરણ એજન્સીઓએ જાહેરમાં આપવા જરૂરી છે.

આ તપાસના પ્રથમ એપિસોડમાં તપાસવામાં આવેલા દસ્તાવેજો પરથી પ્રાથમિક રીતે એક બાબત સ્પષ્ટ થાય છે કે ગુજરાતમાં ભારતનેટ ફેઝ-3 સામેનો સૌથી મોટો પડકાર નાણાંની ઉપલબ્ધતા કે નીતિગત માળખાના અભાવનો નથી. પડકાર મંજૂર થયેલી યોજનાને નિર્ધારિત સમયમાં જમીન પર ઉતારવાની અમલીકરણ સંસ્થાઓની ક્ષમતા અને વહીવટી નિર્ણય પ્રક્રિયાનો છે.

હવે તપાસનો આગળનો તબક્કો એ જાણવાનો છે કે વહીવટી વિલંબ પાછળ કયા સંજોગો જવાબદાર હતા અને નિર્ણય પ્રક્રિયામાં ક્યાં ક્ષતિ રહી હતી.

ત્રણ સવાલ, જેના જવાબ જરૂરી છે

1. વિવિધ એજન્સીઓ વચ્ચે સંકલનનો અભાવ: રૂ. 5,631 કરોડની કેન્દ્રીય સહાય મંજૂર થયા પછી અને વર્ષ 2025માં ચતુર્પક્ષીય કરાર થયા છતાં સંબંધિત અમલીકરણ એજન્સીઓ વચ્ચેનું સંકલન સમયસર કામગીરીમાં કેમ પરિવર્તિત ન થયું?

2. મૂળ ટેન્ડર રદ કરવાનો નિર્ણય: વર્ષ 2025માં શરૂ કરવામાં આવેલી ટેન્ડર પ્રક્રિયા રદ કરીને વર્ષ 2026માં નવી RFP બહાર પાડવા પાછળનાં વાસ્તવિક કારણો શું હતાં? શું આ નિર્ણયને કારણે સમય, વહીવટી સંસાધનો અને જાહેર નાણાંના ઉપયોગ પર વધારાનો બોજ પડ્યો?

3. માર્ચ 2027ની સમયમર્યાદા: શું ગુજરાત સરકાર અને GFGNL પાસે પ્રોજેક્ટને નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં પૂર્ણ કરવા માટે સ્પષ્ટ, વ્યવહારુ અને જાહેરમાં ચકાસી શકાય તેવો રોડમેપ છે?

આગામી એપિસોડમાં

તપાસના આગામી ભાગમાં વર્ષ 2025માં બહાર પાડવામાં આવેલા મૂળ ટેન્ડરની સમગ્ર પ્રક્રિયાની તપાસ કરવામાં આવશે. આ ટેન્ડરમાં દેશની નવ મોટી કંપનીઓએ ભાગ લીધો હતો.

આટલી મોટી કંપનીઓની ભાગીદારી હોવા છતાં ટેન્ડર કયા સંજોગોમાં રદ કરવામાં આવ્યું? શું ટેન્ડર રદ કરતાં પહેલાં તેના ટેક્નિકલ અને વહીવટી પાસાંની વ્યાપક સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી? ભાગ લેનારી કંપનીઓની રજૂઆતો અને વાંધાઓને પૂરતું મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું હતું? અને ટેન્ડર રદ થવાથી ગુજરાતમાં ભારતનેટ ફેઝ-3ના સમગ્ર અમલીકરણ પર કેવી અસર પડી?

તપાસ ચાલુ છે…

---

સંદર્ભ: અમેન્ડેડ ભારતનેટ પ્રોગ્રામ (ABP), ફેઝ-3, ગુજરાત.
ટેન્ડર સંદર્ભ નંબર: GFGNL/GFG/e-file/263/2026/0070.
અનુસંધાનની સમયમર્યાદા: 29/10/2026

Read in english : Episode 1: Grand Vision, Ground Reality